- within International Law topic(s)
Yapay zekanın kullanımının hızla yaygınlaşması ve hayatın her alanında kendine yer bulması ile birlikte, bu teknolojinin karmaşıklığı ve özel nitelikleri göz önünde bulundurularak, yapay zeka sistemlerinin güvenli ve etik bir şekilde geliştirilmesi, dağıtılması ve kullanılmasını düzenleyen yasal bir çerçevenin oluşturulması zorunlu hale gelmiştir.
Yapay zeka teknolojilerinin güvenli, şeffaf ve insan haklarına saygılı bir şekilde gelişimini teşvik etmenin yanı sıra kullanıcıların ve toplumun genel güvenliğini, haklarını ve özgürlüklerini korumayı hedefleyerek, yapay zekanın etik gelişimini ve kişisel verilerin korunmasını sağlamak üzere bu alandaki ilk detaylı yasal düzenleme niteliğini taşıyan ve 1 Ağustos 2024 tarihinde yürürlüğe giren Avrupa Birliği Yapay Zeka Yasası’dır (“AI Act”).
Henüz Avrupa Birliği’ndeki gelişmelerin aksine Türkiye’de yapay zeka özelinde bir düzenleme bulunmamaktadır. Ancak Türkiye’de de yapay zeka uygulamalarının yaygınlaşmasıyla birlikte, bu alanda hukuki ve düzenleyici çerçevelerin oluşturulması gündeme gelen hususlardan biri olmuştur.
On İkinci Kalkınma Planı’nın (2024-2028) “2.1. Küresel Eğilimler ve Türkiye Etkileşimi” başlığı altında yer alan Düzenleyici, Denetleyici ve Güvenilir Kamu Yönetimi başlığı altında “Büyük miktarda verinin toplanması, depolanması ve işlenmesini sağlayan teknolojik gelişmeler ve dijitalleşme süreci; veri uygulamalarının güvenli, güvenilir ve etik bir şekilde yönetilmesini gerektirmekte, kişisel veri güvenliği ve mahremiyeti, siber güvenlik, yapay zekâ, dijital rekabet ve dijital etik gibi konularda kapsamlı ve yenilikçi kamu politikalarının geliştirilmesi ve yasal düzenlemelerin yapılması” hedefi, Türkiye’de dijital dönüşümün yalnızca teknolojik bir gelişim alanı olarak değil, aynı zamanda güçlü bir hukuki ve yönetişim çerçevesi gerektiren stratejik bir politika alanı olarak ele alındığını ortaya koymaktadır. Bu yaklaşım, Türkiye’nin düzenleyici perspektifinin Avrupa Birliği’ndeki risk temelli ve insan odaklı modele paralel şekilde şekillendiğini göstermekte; özellikle yapay zekâ ve veri ekonomisine ilişkin gelecekte daha bütüncül ve sektörel etkileri gözeten bir mevzuat altyapısının oluşturulacağına işaret etmektedir.
Türkiye’de henüz yapay zekâya özgü bir mevzuat olmamasına rağmen veri koruma ve siber güvenlik bakımından dikkate değer gelişmeler bulunmaktadır. Kurum, üretken yapay zekâ uygulamalarının yenilikçi fırsatlar ve faydalar sunmakla birlikte etik, hukuki ve toplumsal açılardan bazı riskleri de beraberinde getirdiğini vurgulayarak bu uygulamaları geliştiren ve kullanan veri sorumluları için bir rehber oluşturmak adına 24 Kasım 2025 tarihinde Üretken Yapay Zekâ ve Kişisel Verilerin Korunması Rehberi’ni (“Rehber”) yayınlamıştır.
Rehber, büyük veri kümeleri üzerinde eğitilen ve prompt’a yanıt olarak metin, görsel, video, ses ya da kod üretebilen sistemlere odaklanmakta; yalnızca teknolojiyi tanımlamakla kalmayıp aynı zamanda halüsinasyon, tutarsızlık, önyargı, veri gizliliği ve güvenliği, fikri mülkiyet ihlalleri ve deepfake gibi riskleri de veri koruma hukuku bakımından nasıl ele almak gerektiğini açıklamaktadır. Bu yönüyle Rehber teknik bir dokümandan ziyade veri sorumlularına yönelik yönlendirici bir uyum metni olarak değerlendirilebilir.
Rehber kapsamında, üretken yapay zekâ sistemlerinin eğitimi, değerlendirilmesi, izlenmesi ve kullanılması sırasında Türkiye’de mukim kişilere ait veriler sürece dahil oluyorsa, bu faaliyet KVKK anlamında bir kişisel veri işleme faaliyeti olarak görülmelidir. Ayrıca yalnızca anonim veya anonimleştirilmiş veri kullanıldığının ileri sürülmesinin tek başına yeterli olmadığı; anonimleştirmenin kendisinin de bir işleme faaliyeti olduğunu ve verinin gerçekten anonim sayılıp sayılmadığının teknik yöntemlerle nesnel biçimde ortaya konulması gerektiğini vurgulanmaktadır.
Üretken yapay zekâ ekosistemi çok katmanlı olduğundan, veri sorumlusu- veri işleyen sıfatlarının belirlenmesinde Rehber kritik bir ilke ortaya koyarak taraflar arasındaki sözleşmesel etiketlerden çok, veri işleme üzerindeki fiili kontrol ve karar alma gücünün esas alınması gerektiğini belirtmektedir. Rehber’de yapay zekâ sisteminin yaşam döngüsündeki her adımın tek bir bütün işlem gibi değil, ayrı ayrı değerlendirilmesi gereken süreçler olarak ele alınması gerektiği: kullanıcının girdiği verinin modeli çalıştırmak için işlenmesi, bu verinin model geliştirmede kullanılması, model çıktısının kişiselleştirme amacıyla değerlendirilmesi veya çıktının yeniden model eğitimi için kullanılması gibi her aşamanın kendi başına ayrı hukuki sebep analizini gerektirdiği belirtilmiş olup, yapay zeka sistemleri bakımından veri sorumlularının kullanıcılara yapacakları bilgilendirmelerde “tek bir aydınlatma metni + tek bir hukuki sebep” yaklaşımıyla yetinmemeleri gerektiğini gösteren önemli değerlendirmelere yer verilmiştir.
Rehber’de özellikle üç uyum alanını öne çıkmış olup, şeffaflık, ilgili kişi haklarının etkin kullanımı ve veri güvenliği özelinde aydınlatma yükümlülüğünün açık ve ayrı şekilde yerine getirilmesi, otomatik karar almaya dayalı süreçlerde bireylere itiraz ve yeniden değerlendirme imkânı tanınması, insan müdahalesi mekanizmalarının korunması, “tasarımdan itibaren mahremiyet” yaklaşımının benimsenmesi ve risk temelli güvenlik önlemlerinin uygulanması gerekmektedir.
Kurum ayrıca, yapay zekâ teknolojilerinde kişisel verilerin korunmasına yönelik hukuki, teknik ve etik hususların alanında uzman akademisyenler tarafından çeşitli boyutlarıyla değerlendirildiği “Yapay Zeka Teknolojilerine Akademik Bakış” isimli kitap hazırlayarak yayınlamıştır.
2024 yılında sunulan ve AI Act düzenlemelerine paralel ama çok temel bir yaklaşımı benimseyen ilk yapay zekâ kanun teklifine ek olarak, 2025 yılında sunulan yeni bir kanun teklifinde de yapay zekâ sistemlerinin beraberinde getirdiği risklerin başka Türk Ceza Kanunu olmak üzere çeşitli kanunlar çerçevesinde ele alınması gerektiği vurgulanmış ve pek çok kanunda yapay zekaya doğrudan işaret eden ancak yaptırım odaklı düzenlemeler yapılması teklif edilmiştir.
Kanun teklifinde, kişisel verilerin korunması bakımından yapay zeka uygulamasında kullanılacak veri setlerinin anonimliği, ayrımcılık yasağı ve meşruiyet ilkelerine uygunluk, şeffaflık, denetlenebilirlik, yanlış, manipülatif ve halüsinasyon risklerinin engellenmesi vb. öncelikli konular ele alınmıştır.
Söz konusu kanun teklifinin mevcut hali ile yasalaşması beklenmemektedir. Türkiye’de önümüzde yapay zekâ hukuku bakımından “düzenleyici olgunlaşma ve uyum” sürecinin hız kazandığı bir geçiş dönemi olacağı kuşkusuzdur. Her ne kadar henüz kapsamlı ve müstakil bir yapay zekâ kanunu çalışmaları henüz başlamamış olsa da, kanun teklifleri, veri koruma hukuku uygulamaları ve Avrupa Birliği düzenlemelerinin etkisi birlikte değerlendirildiğinde, Türkiye’nin yakın gelecekte daha bütüncül, risk temelli ve uluslararası standartlarla sektör ihtiyaçlarına ve teknolojik gelişmeler ile uyumlu bir yapay zekâ düzenleme çerçevesine kavuşacağı öngörülmektedir.
The content of this article is intended to provide a general guide to the subject matter. Specialist advice should be sought about your specific circumstances.
[View Source]
