GİRİŞ
4857 sayılı İş Kanunu (“Kanun”) kapsamında; bir işyerindeki belirli işlerin, alt işverenlere veril-mesi ve işlerin bu yolla gördürülmesi mümkündür. Ancak alt işverenlik kurumuna başvurulması için, mevzuatta yer alan belirli şartların sağlanması ge-rekmektedir. Söz konusu şartların sağlanmaması halinde, alt işverenlik ilişkisi tesis etmek adına ya-pılan hukuki işlemin muvazaalı olduğu sonucuna varılacaktır. Bu durumda alt işverenlik ilişkisi ile elde edilmek istenen netice elde edilememiş ola-caktır. Makalemizde hangi işlerin alt işverene veri-lebilir nitelikte işlerden oldukları incelenecektir. Bu kapsamda ilk olarak alt işverenlik hakkında genel bilgilere, ardından bir işin yardımcı iş olup olma-dığının tespitine ve bir işin asıl iş olmakla birlikte işletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle uzmanlık gerektiren işlerden olup olmadığının tes-pitine dair açıklamalara yer verilecektir.
I. ALT İŞVERENLİK KURUMU
Alt işverenlik kurumu, asıl işverenin belirli işleri alt işverenlere verebilmesini sağlamaktadır. Alt işverenliğin unsurları, Kanun m. 2 kapsamın-da düzenlenmiştir. İlgili unsurlar, bir işin alt iş-verene verilebilir nitelikte olup olmadığına karar verme hususunda etkili olmaktadır. Söz konusu madde uyarınca bir işveren, işyerinde yürüttüğü mal veya hizmet üretimine ilişkin yardımcı işleri veya asıl işin bir bölümünde işletmenin ve işin ge-reği ile teknolojik nedenlerle uzmanlık gerektiren işleri alt işverene verebilecektir. Yine aynı madde uyarınca alt işverenlik ilişkisinde asıl işveren, alt işverenin işçilerine karşı o işyeri ile ilgili olarak ilgili mevzuattan veya alt işverenin taraf olduğu toplu iş sözleşmesinden doğan yükümlülüklerin-den alt işveren ile birlikte sorumlu olacaktır.
Yukarıda bahsedildiği üzere asıl işverenin, bir işi alt işverene verebilmesi için ya bu işin bir yar-dımcı iş olması ya da asıl işin bir bölümü olmak-la birlikte işletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle uzmanlık gerektiren işlerden olması gerekmektedir. Bu nedenle bir işyerinde yürütü-len bir işin alt işverenlere verilebilir nitelikte bir iş olup olmadığının ayırt edilebilmesi için öncelikle işin asıl iş mi yardımcı iş mi olduğu; şayet söz ko-nusu iş asıl iş ise bu durumda da işletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle uzmanlık gerekti-ren işlerden olup olmadığı tespit edilmelidir.
Yukarıda açıklanan unsurlar dikkate alınarak bir inceleme yapıldığında şayet alt işverenlere ve-rilemeyecek nitelikte olan bir işin alt işverenlere verilmiş olması halinde, söz konusu işlemin Alt İş-verenlik Yönetmeliği (“Yönetmelik”) m. 3 uyarın-ca muvazaalı bir işlem olduğu kabul edilmektedir.
II. BİR İŞİN YARDIMCI İŞ OLUP OLMADI-ĞININ TESPİTİ
Yukarıda ifade edildiği üzere yardımcı işle-rin alt işverenlere verilebilmesi mümkündür.
Yardımcı işlerin alt işverenlere verilebilmesi için asıl işlerde olduğu gibi bir uzmanlık ya da tekno-loji gerektirme gibi bir şart aranmamaktadır ve yardımcı işler herhangi bir sınırlama olmaksızın alt işverenlere verilebilmektedir.1 Dolayısıyla bir işin alt işverene verilebilir nitelikteki işlerden olup olmadığının belirlenmesi için öncelikle söz konusu işin asıl iş mi yardımcı iş mi olduğunun tespit edilmesi gerekmektedir. Eğer söz konusu işin, bir yardımcı iş olduğu kanaatine varılır ise bu işin alt işverenlere verilebilir nitelikte bir iş olduğu sonucuna varılacaktır. Bu incelemenin yapılması için doktrinde ve mevzuatta çeşitli kriterler geliştirilmiştir.
Yönetmelik m. 3’te asıl iş ve yardımcı iş için tanımlamalar yapılmıştır. Söz konusu madde-de asıl iş, “mal veya hizmet üretiminin esasını oluş-turan iş” olarak tanımlanmıştır. Yardımcı iş ise yine aynı maddede, “işyerinde yürütülen mal veya hizmet üretimine ilişkin olmakla beraber doğrudan üretim organizasyonu içerisinde yer almayan, üreti-min zorunlu bir unsuru olmayan ancak asıl iş devam ettikçe devam eden ve asıl işe bağımlı olan iş” ola-rak tanımlanmıştır. Söz konusu tanımlamalar açıklayıcı olmakla birlikte çoğu zaman bir işin asıl iş mi yardımcı iş mi olduğunun tespiti hu-susunda yetersiz kalmaktadır.
Bir işletmenin veya bir işyerinin teknik amacını gerçekleştirmek adına olmazsa olmaz nitelikteki faaliyetler asıl iş olarak kabul edil-melidir.2 Olmazsa olmaz nitelikte olmayan işler ise yardımcı iş olarak kabul edilmelidir. Örnek vermek gerekirse; temizlik, güvenlik, personel taşıma ve depoculuk gibi asıl işin bir parçası olarak görülemeyecek nitelikteki işlerin yardımcı iş olarak kabul edilebilmesi mümkündür.3 Yargıtay’ın bir kararında gü-venlik ve itfaiye gibi hizmetler de yardımcı iş olarak sınıflandırılmıştır.4
III. BİR İŞİN ASIL İŞ OLMAKLA BİRLİK-TE İŞLETMENİN VE İŞİN GEREĞİ İLE TEKNOLOJİK NEDENLERLE UZMAN-LIK GEREKTİREN İŞLERDEN OLUP OLMADIĞININ TESPİTİ
Yukarıda bahsedildiği üzere bir işin alt işve-rene verilebilmesi için ya bu işin bir yardımcı iş olması ya da asıl işin bir bölümü olmakla birlikte işletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle uzmanlık gerektiren işlerden olması gerekmek-tedir. Bir işin yardımcı iş olmadığı ve asıl işin bir parçası olduğu sonucuna varılması halinde, bu işin alt işverene verilebilmesi ancak bu işin, işlet-menin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle uz-manlık gerektiren bir iş olması gerekmektedir. Asıl işin bir parçası olan işler, teknolojik neden-lerle uzmanlık işi olmaları halinde alt işveren-lere verilebilecektir. Örneğin, bir dokuma fab-rikasındaki boyama, dokuma veya konfeksiyon işlerini asıl işin bir parçası olarak kabul etmek gerekecektir.5 Bu nedenle söz konusu işler ancak işletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenler-le uzmanlık gerektiren nitelikte olmaları halin-de alt işverenlere verilebilecek olup bu hususun tespiti için asıl işverenin; söz konusu işleri, kendi teknolojisi, kendi personelinin uzmanlığı ile ye-rine getirip getiremediği ve bu işin yürütülebil-mesi için farklı teknoloji ve uzmanlıklara gerek-sinim duyup duymadığı incelenmelidir.6
Ancak asıl işin bir parçası olan işlerin, alt işve-renlere verilebilmesi için aranacak şartların ifade edildiği ilgili kanun hükmünde yer alan “işletmenin ve işin gereği olma” unsuru ile “teknolojik nedenlerle uz-manlık gerektirme” unsurlarının birlikte mi yoksa ayrı ayrı mı aranacağı doktrinde önemli bir tartış-ma konusu olmuştur. Bu konuda Yargıtay’ın görüşü “işletmenin ve işin gereği” olma unsuru ile “teknolojik nedenlerle uzmanlık gerektirme” unsurlarının bir arada bulunması gerektiğidir.7 Zira bu unsurların birlikte bulunmasının aranmadığı bir durumda; pek çok iş “işletmenin ve işin gereği olma” adı altında alt işverenle-re verilebilecek ve “teknolojik nedenlerle uzmanlık gerek-tirme” unsurunun bir anlamı kalmayacaktır.8
SONUÇ
Kanun kapsamında bir işyerindeki bazı işle-rin, alt işverenlere verilmesi ve işlerin bu yolla gördürülmesi mümkündür. Ancak alt işverenlik kurumunun belirli ölçülerde işçilerin haklarını kısıtlar nitelikte olmasından dolayı kanun ko-yucu buna bir sınır getirme ihtiyacı duymuştur. Dolayısıyla alt işverenlik kurumuna başvurul-ması için mevzuatta yer alan belirli şartların sağlanması gerekmektedir. Söz konusu şartların sağlanmaması halinde ise, alt işverenlik ilişkisi tesis etmek adına yapılan hukuki işlemin mu-vazaalı olduğu sonucuna varılacaktır. Asıl işve-renin, bir işi alt işverene verebilmesi için ya bu işin yardımcı iş olması ya da asıl işin bir bölümü olmakla birlikte işletmenin ve işin gereği ile tek-nolojik nedenlerle uzmanlık gerektiren işlerden olması gerekmektedir.
Footnotes
1 Ahmet Tozlu, Mehmet Tarık Eraslan, “Türkiye’de Alt İşverenlik Uygulaması”, Sayıştay Dergisi, Yıl 2012, Sayı: 64, 45-62, 49.
2 Hamdi Mollamahmutoğlu, “4857 Sayılı Yeni İş Kanunu’nun Getirdiği Önemli Bazı Yenilikler”, Kamu-İş İş Hukuku ve İktisat Dergisi, Cilt: 7, Sayı: 4, 1-37, 7.
3 Sarper Süzek, İş Hukuku, Beta Yayınları, 2025, İstanbul, 206.
4 Yargıtay Hukuk Dairesi E. 2008/15362, K. 2008/11408.
5 Sebahattin Şen, Alt İşverenlik ve Asıl İşin Bir Bölümünün Alt İşverene Verilmesi, Çalışma ve Toplum, 3, Sayı: 10, 71-98, s. 8
6 4.e.
7 Ahmet Tozlu, Mehmet Tarık Eraslan, “Türkiye’de Alt İşverenlik Uygulaması”, Sayıştay Dergisi, Yıl 2012, Sayı: 64, 45-62, 49.
8. Sebahattin Şen, Alt Işverenlik ve Asıl İşin Bir Bölümünün Alt İşverene Verilmesi, Çalışma ve Toplum, 3, Sayı: 10, 71-98, s. 82
The content of this article is intended to provide a general guide to the subject matter. Specialist advice should be sought about your specific circumstances.
