Doğal Gaz Piyasası Lisans Yönetmeliği Çerçevesinde Türkiye'de Doğal Gaz Piyasası Lisanslama Rejimi

Türkiye doğal gaz piyasası, 4646 sayılı Doğal Gaz Piyasası Kanunu ("Kanun") ve bu Kanun'a dayanılarak çıkarılan ikincil mevzuat çerçevesinde düzenlenmiş, lisanslama esaslı ve kamu otoritesinin yakın gözetimi altında işleyen bir piyasa yapısına sahiptir. Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu ("EPDK") tarafından yürürlüğe konulan Doğal Gaz Piyasası Lisans Yönetmeliği ("Yönetmelik"), piyasa faaliyetlerinin hangi şartlar altında ve hangi aktörler tarafından yürütülebileceğini belirleyen temel düzenleyici metinlerden biridir. Yönetmelik, piyasa giriş ve çıkış koşullarını, lisans türlerini, lisans sahiplerinin hak ve yükümlülüklerini ve lisansların tadili, devri ile sona ermesine ilişkin usul ve esasları ayrıntılı şekilde hüküm altına almaktadır.

Yönetmelik'in asli dayanağını 4646 sayılı Kanun oluşturmakta olup, EPDK'ya piyasayı düzenleme ve denetleme, lisans verme, lisans şartlarını belirleme ve gerektiğinde yaptırım uygulama yetkisi tanınmıştır. Bu çerçevede Yönetmelik, Kanun'un çizdiği genel ilkeleri somutlaştıran ve uygulamaya yön veren bir ikincil mevzuat niteliği taşımaktadır.

Yönetmelik ile getirilen lisanslama sisteminin temel amacı; doğal gaz piyasasında faaliyet gösterecek aktörlerin mali, teknik ve organizasyonel yeterliliğe sahip olmasını sağlamak, piyasanın güvenli ve sürdürülebilir biçimde işlemesini temin etmek ve piyasa faaliyetlerinin şeffaflık ve rekabet ilkeleri çerçevesinde yürütülmesini güvence altına almaktır.

Bu bağlamda Yönetmelik'te öne çıkan temel ilkeler şu şekilde özetlenebilir:

• Arz güvenliği ilkesi: Doğal gazın kesintisiz, kaliteli ve güvenli biçimde tüketicilere ulaştırılması temel hedeftir.

• Rekabetin korunması: Piyasada tekelleşmenin önlenmesi, eşit rekabet koşullarının sağlanması ve ayrımcılığın engellenmesi amaçlanmaktadır.

• Şeffaflık ve denetlenebilirlik: Lisans sahiplerinin faaliyetlerinin EPDK tarafından etkin biçimde izlenmesi ve denetlenmesi esastır.

• Kamu yararı ve tüketicinin korunması: Nihai tüketicilerin fiyat, kalite ve hizmet sürekliliği bakımından korunması Yönetmelik'in ana eksenlerinden biridir.

Yönetmelik, doğal gaz piyasasında yürütülebilecek faaliyetleri lisans türleri itibarıyla sınıflandırmıştır. Bu kapsamda başlıca lisans türleri; ithalat lisansı, ihracat lisansı, toptan satış lisansı, iletim lisansı, dağıtım lisansı, depolama lisansı, LNG lisansı ve CNG lisansı olarak sayılabilir.

Her bir lisans türü, faaliyetin niteliğine uygun özel şartlar içermekte ve lisans sahiplerine farklı yükümlülükler yüklemektedir. Örneğin;

• İthalat lisansı, doğal gazın yurt dışından temin edilerek Türkiye'ye getirilmesine ilişkin faaliyetleri kapsamakta; uzun dönemli arz sözleşmeleri, arz güvenliği yükümlülükleri ve depolama zorunlulukları bu lisans türü bakımından önem arz etmektedir.
• Dağıtım lisansı, belirli bir coğrafi bölgede doğal gazın nihai tüketicilere ulaştırılmasını konu almakta; yatırım yükümlülükleri, hizmet kalitesi ve bağlantı taleplerinin karşılanması gibi hususlar ön plana çıkmaktadır.

• Depolama ve LNG lisansları, sistem esnekliği ve arz güvenliğinin sağlanması bakımından stratejik nitelik taşımakta olup, yüksek teknik ve mali yeterlilik kriterlerine tabi tutulmaktadır.

Yönetmelik, lisans sahiplerine faaliyetlerini yürütme hakkı tanırken, bu hakkı sıkı yükümlülükler ile dengelemektedir. Lisans sahiplerinin başlıca yükümlülükleri arasında;

• lisans kapsamı dışında faaliyette bulunmama,
• mevzuata, EPDK kararlarına ve piyasa düzenlemelerine uyma,
• mali yeterliliğin ve teminatların korunması,
• bilgi ve belge sunma yükümlülüğüne riayet etme,
• üçüncü kişilere ve tüketicilere karşı ayrımcı uygulamalardan kaçınma

sayılabilir.

Bu yükümlülüklere aykırılık hâlinde EPDK'nın idari para cezası uygulama, lisansı askıya alma veya lisansı iptal etme gibi yaptırım yetkileri bulunmaktadır.

Yönetmelik'te ayrıca lisans başvurusu ve lisansın devamı sürecinde aranacak mali, teknik ve organizasyonel yeterlilik kriterleri ayrıntılı şekilde düzenlenmiştir. Bu kapsamda, lisans almak isteyen tüzel kişilerin asgari sermaye şartlarını sağlaması, faaliyet konusuna uygun teknik altyapı ve insan kaynağına sahip olduğunu tevsik etmesi ve EPDK tarafından öngörülen teminat yükümlülüklerini yerine getirmesi gerekmektedir. Teminat mekanizması, lisans sahibinin piyasa faaliyetlerini mevzuata uygun şekilde yürütmesini teşvik eden ve olası yükümlülük ihlallerine karşı kamu yararını koruyan bir güvence aracı olarak işlev görmektedir. Bu yönüyle lisans, yalnızca bir faaliyet izni değil; mali ve kurumsal yeterliliğin sürekliliğini gerektiren dinamik bir hukuki statü niteliği taşımaktadır.

Yönetmelik, lisans sahiplerinin faaliyetlerini üçüncü kişilerle sözleşmesel ilişkiler yoluyla yürütmeleri hâlinde dahi nihai sorumluluğun lisans sahibi üzerinde kalacağını açıkça ortaya koymaktadır. Alt yüklenici kullanımı, işletme devri veya hizmet alımı gibi modellerde, mevzuata uyum ve piyasa yükümlülüklerinin yerine getirilmesi bakımından EPDK nezdinde muhatap her hâlükârda lisans sahibidir. Bu düzenleme, piyasada dolaylı sorumluluk kaçınmalarının önüne geçilmesi ve düzenleyici otoritenin muhatabının netleştirilmesi bakımından önem arz etmektedir.

Yönetmelik, lisansların devri ve tadiline ilişkin sıkı kurallar öngörmektedir. Lisansın doğrudan veya dolaylı şekilde devri, birleşme ve bölünme işlemleri, pay devri yoluyla kontrol değişiklikleri gibi hususlar EPDK'nın iznine tabidir. Bu düzenlemelerin temel amacı, piyasaya girişte aranan yeterlilik koşullarının dolaylı yollarla bertaraf edilmesini önlemek ve piyasa yapısında ani ve kontrolsüz değişikliklerin önüne geçmektir.

Lisansların sona ermesi ise süre bitimi, lisans sahibinin talebi, mevzuata aykırılık nedeniyle iptal veya iflas gibi hâllerle gündeme gelebilmektedir. Sona erme hâlinde, kamu yararı gereği tesislerin devri, işletmenin geçici olarak başka bir lisans sahibine kullandırılması gibi tedbirlerin alınabilmesi mümkündür.

***

The content of this article is intended to provide a general guide to the subject matter. Specialist advice should be sought about your specific circumstances.