- within Energy and Natural Resources topic(s)
I. Giriş
Kambiyo senetleri; poliçe, bono ve çekten oluşan, ticaret hayatında önemli bir yere sahip kıymetli evrak türleridir. Bu senetler, alacakların güvence altına alınması, ticari işlemlerin hızlandırılması ve ekonomik dolaşımın kolaylaştırılması bakımından büyük işlev görmektedir. Türk hukukunda kambiyo senetleri, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nda (“TTK”) poliçe, bono ve çek olmak üzere üç ayrı başlık altında düzenlenmiştir.
Kambiyo senetlerinin en önemli özelliklerinden biri sıkı şekil şartlarına bağlı olmalarıdır. Kanunda öngörülen zorunlu unsurların eksikliği, senedin kambiyo senedi niteliğini doğrudan etkileyebilmektedir. Bunun yanında kambiyo senetleri, temel ilişkiden bağımsız bir borç ikrarı içermeleri nedeniyle “soyutluk” ilkesine de tabidir. Bu özellikleri sayesinde kambiyo senetleri, ticari güvenin sağlanmasında ve kredi ilişkilerinin geliştirilmesinde önemli bir araç hâline gelmiştir.
Kambiyo senetlerinde uygulamada en çok tartışılan hususlardan biri de anapara (kapital) faizine ilişkin kayıtların geçerliliğidir. Faiz kaydının hangi senetlerde ve hangi koşullarda geçerli olacağı Türk Ticaret Kanunu’nda özel olarak düzenlenmiştir. Özellikle poliçe ve bono bakımından belirli şartlarla faiz kaydı kabul edilirken, çek bakımından daha katı bir yaklaşım benimsenmiştir.
II. Kambiyo Senetlerinde Faiz
Faiz, para borcunun kullanılmasının karşılığı olarak ödenen ekonomik değerdir. Kambiyo senetlerinde faiz kaydı ise, senet bedeline belirli bir oranda faiz işletileceğinin senet üzerinde açıkça belirtilmesini ifade etmektedir. Ancak kambiyo senetlerinin sıkı şekil şartlarına tabi olması nedeniyle faiz kaydı her durumda geçerli kabul edilmemektedir.
Türk Ticaret Kanunu’nda faiz şartı esas olarak poliçe hükümleri arasında düzenlenmiş; bono bakımından poliçeye ilişkin hükümler kıyasen uygulanmıştır. Çek bakımından ise faiz kaydına ilişkin özel ve farklı bir düzenleme benimsenmiştir.
i. Poliçede Faiz
Poliçe, keşidecinin muhataba hitaben belirli bir bedelin lehtara ödenmesi yönünde emir verdiği, üçlü ilişkiye dayanan bir kambiyo senedidir. Poliçede keşideci, muhatap ve lehtar olmak üzere üç temel taraf bulunmaktadır.
TTK m. 675 uyarınca poliçede faiz şartı yalnızca görüldüğünde ödenecek poliçelerde ve görüldüğünden belirli bir süre sonra ödenecek poliçelerde geçerli olarak kararlaştırılabilmektedir. Bunun dışında belirli vadeli poliçelerde yer alan faiz kayıtları yazılmamış sayılır. Kanun koyucunun bu sınırlamayı getirmesinin temel sebebi, belirli vadeli poliçelerde alacak miktarının senet üzerinde kesin olarak belirlenmesini sağlamaktır. Böylece senedin tedavül kabiliyeti korunmakta ve üçüncü kişilerin korunması amaçlanmaktadır.
Görüldüğünde ödenecek poliçelerde ve görüldüğünden belirli bir süre sonra ödenecek poliçelerde, senedin ne zaman ibraz edileceği belirli olmadığından faizin de senet düzenlenirken hesaplanarak poliçe (ve bono) bedeline eklenmesi mümkün değildir. Bu sebeple hamilin ibrazı geciktirdiği her gün için anaparaya faiz işlemeye devam edecektir. Böylelikle esasen senet bedelinin belirli olması kuralının da istisnası oluşmaktadır1.
Faiz şartının geçerli olabilmesi için faiz oranının senet üzerinde açıkça gösterilmesi gerekir. Faiz oranının belirtilmediği durumlarda faiz kaydı geçersiz olacak ve yazılmamış sayılacaktır. Ayrıca faiz başlangıç tarihi ayrıca belirtilmemişse faiz, poliçenin düzenlenme tarihinden itibaren işlemeye başlar.
ii. Bonoda Faiz
Bono, düzenleyenin belirli bir miktar parayı kayıtsız ve şartsız şekilde lehtara ödemeyi taahhüt ettiği kambiyo senedidir. Poliçeden farklı olarak bonoda üçlü değil, ikili bir ilişki bulunmaktadır. Senedin tarafları düzenleyen ve lehtardır.
TTK m. 778 gereğince, bononun niteliğine aykırı düşmediği ölçüde poliçeye ilişkin hükümler bonolar hakkında da uygulanmaktadır. Bu nedenle faiz şartı bakımından poliçeye ilişkin TTK m. 675 hükmü bonolar açısından da geçerlidir. Buna göre faiz kaydı yalnızca görüldüğünde ödenecek bonolarda ve görüldüğünden belirli bir süre sonra ödenecek bonolarda geçerli şekilde düzenlenebilir.
Belirli vadeli bonolarda yer alan faiz şartları ise yazılmamış sayılır. Aynı şekilde faiz oranının senet üzerinde açıkça belirtilmesi gerekir. Oranın belirtilmemesi hâlinde faiz kaydı geçersiz olur. Faizin başlangıç tarihi ayrıca gösterilmemişse faiz, bononun düzenlenme tarihinden itibaren işlemeye başlar.
Bonoyu poliçeden ayıran en önemli noktalardan biri, bonoda düzenleyenin aynı zamanda asli borçlu olmasıdır. Poliçede ise asli borçlu kural olarak kabul etmiş muhataptır. Bu nedenle bonoda faiz kaydı, doğrudan düzenleyenin borcunun kapsamını etkileyen bir unsur niteliği taşımaktadır.
iii. Çekte Faiz
Çek, esas itibarıyla görüldüğünde ödenen bir kambiyo senedidir ve ödeme aracı niteliği ön plandadır. Bu nedenle çek bakımından faiz konusunda poliçe ve bonodan farklı bir sistem benimsenmiştir. Çekte vade bulunmadığından, senet bedeline belirli bir süre boyunca kapital faiz işletilmesi kambiyo hukukunun yapısıyla bağdaşmamaktadır.
Çekin kısa ibraz sürelerine tabi tutulmuş bir ödeme aracı olması sebebi ile TTK m.786 hükmü ile faiz kaydı konulması yasaklanmıştır. Bu yasak doğrultusunda çekin mümkün olduğunca hızlı bir şekilde ödeme için ibraz etmesi hamilin menfaatine olacaktır2.
Çekte yer alan herhangi bir faiz şartının yazılmamış sayılacağına dair bu kural, belirli bir vadeye kadar anaparaya işletilebilen kapital (anapara) faizine ilişkindir. Bunun sebebi çekte vade olmamasıdır. Ayrıca belirtmek gerekir ki çeke temerrüt faizine dair şart konulabilmektedir. Temerrüt faizi, çekin süresinde ibraz edilmesine rağmen ödenmemesi üzerine işletilebilecek faizdir3.
III. Sonuç
Kambiyo senetlerinde faiz şartı, senedin türüne ve vade yapısına göre farklı şekillerde düzenlenmiştir. Poliçe ve bonoda faiz kaydı belirli şartlarla kabul edilmiş; özellikle yalnızca görüldüğünde veya görüldüğünden belirli süre sonra ödenecek senetlerde geçerli olacağı öngörülmüştür. Bunun yanında faiz oranının açıkça belirtilmesi zorunlu tutulmuş, aksi hâlde faiz şartının yazılmamış sayılacağı kabul edilmiştir.
Çek bakımından ise daha katı bir yaklaşım benimsenmiş ve anapara faizine ilişkin tüm kayıtlar geçersiz sayılmıştır. Bunun temel sebebi çekin bir kredi aracı değil, ödeme aracı niteliği taşımasıdır.
Sonuç olarak kambiyo senetlerinde faiz şartı, kambiyo hukukunun şekilcilik ve tedavül güvenliği ilkeleri çerçevesinde değerlendirilmektedir. Kanun koyucu, ticari hayatın güvenliğini sağlamak amacıyla faiz kayıtlarını belirli sınırlar içerisinde kabul etmiş; özellikle üçüncü kişilerin korunmasını ve senet bedelinin belirli olmasını esas almıştır.
Footnotes
1. Kendigelen, Kırca, Kıymetli Evrak Hukuku, 2022, s.190.
2. Kendigelen, Kırca, Kıymetli Evrak Hukuku, 2022, s.303.
3. Yrd. Doç. Dr. Ramazan Durgut, Kıymetli Evrak Hukuku, İstanbul Üniversitesi Açık ve Uzaktan Eğitim Fakültesi s.193.
The content of this article is intended to provide a general guide to the subject matter. Specialist advice should be sought about your specific circumstances.
